~Deur DwarsDoring
Duisende werknemers afgelê, honderde takke gesluit en miljarde se skuld afgeskryf. Die Poskantoor lyk op papier gesonder, maar kan hy weer behoorlik pos aflewer?
Maandag 19 Oktober 2026
Daar is iets besonders aan Suid-Afrika se staatsinstellings. Wanneer hulle nie meer hul werk behoorlik kan doen nie, word hulle nie noodwendig gesluit nie. Hulle word gered. Dan word die reddingsplan gered, daarna word ‘n nuwe bestuur aangestel en uiteindelik word daar nóg geld gesoek om die hele reddingspoging aan die lewe te hou.
Die Suid-Afrikaanse Poskantoor is ‘n uitstekende voorbeeld. Ná meer as drie jaar van sakeredding, duisende afleggings en honderde geslote takke het die Poskantoor se sakereddingspraktisyns in Junie vanjaar die hof genader om die proses te beëindig.
Volgens die jongste gerapporteerde syfers het die instelling se finansiële posisie aansienlik verbeter. Maar dit beteken nog glad nie dat die onderneming finansieel volhoubaar is nie.
Ons het dus daarin geslaag om die Poskantoor se balansstaat te verbeter. Nou moet ons net uitvind hoe om die pos weer behoorlik afgelewer te kry.
Die pasiënt leef. Die operasie was duur.
Sedert die Poskantoor in Julie 2023 onder sakeredding geplaas is, is 4 342 werknemers afgelê en 366 takke permanent gesluit. Slegs 657 takke het oorgebly.
Die netto verlies het volgens die jongste gerapporteerde syfers van R514 miljoen tot R71 miljoen gedaal, terwyl die netto batewaarde van negatief R7,9 miljard tot positief R840 miljoen verbeter het.
Dit klink indrukwekkend, totdat ‘n mens besef dat skuldvermindering en ingrypende kostebesnoeiings ‘n groot rol in hierdie verbetering gespeel het.
Skuldeisers moes ingevolge die goedgekeurde skikking aanvaar dat hulle aanvanklik slegs 12 sent vir elke rand van hul erkende eise ontvang.
Stel jou voor jy stap by die bank in en verduidelik dat jy voortaan net 12 sent van elke rand wat jy skuld, gaan terugbetaal. Jy sal waarskynlik nie eens lank genoeg daar bly om die koffie te proe nie.
Maar by ‘n staatsinstelling word dit ‘n belangrike mylpaal op die pad na finansiële herstel genoem.
Die skuldskikking was natuurlik deel van ‘n wettige sakereddingsproses, en skuldeisers kon moontlik nog minder ontvang het indien die onderneming gelikwideer is.
Tog bly die vraag: Hoeveel keer kan ‘n staatsinstelling gered word voordat iemand uiteindelik verantwoordelikheid aanvaar vir die omstandighede wat die redding nodig gemaak het?
R3,8 miljard wat nooit opgedaag het nie
Die oorspronklike sakereddingsplan het op twee groot finansieringsbedrae staatgemaak. Die eerste R2,4 miljard is deur die regering beskikbaar gestel. Die tweede bedrag van R3,8 miljard, wat onder meer vir modernisering, bedryfskapitaal en verdere betalings aan bepaalde skuldeisers bedoel was, het nie gerealiseer nie.
Die Nasionale Tesourie het aangedui dat hierdie tweede bedrag nie as ‘n wetlik bindende begrotingsverbintenis beskou kon word nie.
En daar lê die volgende besondere staaltjie van Suid-Afrikaanse staatsbestuur.
‘n Reddingsplan word aanvaar met die verwagting dat miljarde beskikbaar sal wees. Die geld word nie bewillig nie, die plan kan gevolglik nie volledig uitgevoer word nie, en die instelling moet maar weer ‘n nuwe pad vorentoe probeer vind.
Dit is amper soos om ‘n huis te begin bou nadat iemand belowe het om vir die dak te betaal, net om later te ontdek dat die dak nog deur ‘n begrotingskomitee goedgekeur moet word.
Intussen is R595 miljoen vir die Poskantoor se universele posdiensverpligting in die 2026/27-begroting voorsien. Dit is nie dieselfde as die ontbrekende R3,8 miljard nie.
Die staat betaal dus steeds vir bepaalde openbare dienste, terwyl die groter vraag oor die Poskantoor se langtermynvolhoubaarheid onbeantwoord bly.
Die kliënt wil ‘n pakkie stuur, nie ‘n beleidsdokument lees nie
Die Poskantoor wil homself omskep in ‘n moderne diensverskaffer wat onder meer pakkieaflewering, digitale dienste en toegang tot staatsdienste bied.
Dit klink na ‘n verstandige rigting. Tradisionele briefpos neem al jare lank af, terwyl aanlyn handel en pakkieaflewering nuwe geleenthede bied.
Maar die Parlement het reeds kommer uitgespreek oor swak inkomstegroei, onvoldoende vernuwing, verouderde infrastruktuur en takke wat nie behoorlik funksioneer nie.
Daar bestaan steeds ernstige vrae oor die onderneming se vermoë om ná sakeredding volhoubaar voort te bestaan.
‘n Mens kan nie bloot personeel verminder, takke sluit en skuld afskryf en dan verwag dat kliënte vanself weer tou sal staan nie.
Vertroue word nie deur ‘n nuwe bestuurspan of ‘n indrukwekkende sakeplan herstel nie. Dit word herstel wanneer ‘n kliënt betyds die diens ontvang waarvoor hy betaal het.
En die private koerierbedryf het lankal gewys dat daar steeds ‘n mark vir betroubare pakkieaflewering bestaan.
Die Poskantoor hoef dus nie die wiel te herontwerp nie. Hy moet bloot weer leer om dit betyds te laat draai.
Wie gaan uiteindelik die rekening betaal?
Die Poskantoor het steeds ‘n belangrike openbare verantwoordelikheid, veral teenoor landelike gemeenskappe waar kommersiële diensverskaffers nie altyd ‘n winsgewende teenwoordigheid kan handhaaf nie.
Maar ‘n openbare diensverpligting mag nie ‘n permanente verskoning vir swak bestuur word nie.
Die regering moet uiteindelik besluit watter dienste werklik noodsaaklik is, hoeveel dit behoort te kos en wie dit die doeltreffendste kan lewer.
Samewerking met private ondernemings behoort ernstig oorweeg te word waar dit beter diens en waarde vir geld kan bied.
Want die belastingbetaler se geduld is nie ‘n onbeperkte kredietgerief nie.
Die Poskantoor se sakeredding het finansiële verbeterings opgelewer, maar die werklike toets lê nog voor.
Suid-Afrika het nie ‘n Poskantoor nodig wat bloot op papier gered is nie. Ons het een nodig wat weer sy werk kan doen.
En miskien is dit die grootste ironie van alles: Die Poskantoor het jare lank gesukkel om mense se briewe by die regte adres af te lewer. Nou sukkel die regering om die rekening vir sy redding by die regte verantwoordelike persoon af te lewer.
