Deur Gideon Grom

Die mens het kunsmatige intelligensie geskep om sy werk makliker te maak. Nou help die skepping glo met raad oor biowapens, sluipmoorde en die opspoor van teikens. Dit is omtrent soos om ’n skaaphond groot te maak, hom elke aand langs die stoof te laat slaap en dan een oggend te ontdek hy verkoop die skape se GPS-koördinate aan die jakkalse.

Volgens berigte kan gevorderde KI-modelle reeds kennis ontsluit wat vroeër hoofsaaklik binne klein kringe van opgeleide deskundiges beskikbaar was. Navorsing deur Anthropic het onder meer gekyk na die vermoë van modelle om mense uit brokkies inligting op te spoor en wapentuig doeltreffender te maak. Die maatskappy het ook gevalle bekend gemaak waar gebruikers die tegnologie vir biologiese navorsing, bewapende hommeltuie, missiele en ander militêre toepassings probeer inspan het.

Die vervaardigers verseker ons natuurlik dat daar veiligheidsmaatreëls is.

Dit is gerusstellend. Dieselfde mense wat die digitale krokodil gevoer het totdat hy die grootte van ’n minibus bereik het, het nou ’n bordjie langs die dam gesit: Moet asseblief nie mense eet nie.

Maar die interessantste deel van hierdie verhaal is nie dat ’n masjien gevaarlike inligting kan verskaf nie. ’n Biblioteek bevat immers ook gevaarlike inligting. Die ontstellende deel is dat ’n mensdom wat so graag “intelligensie” wou skep, verbaas is wanneer daardie intelligensie nie vanself sy skeppers se morele voorkeure deel nie.

Die masjien het geen dankbaarheid nie. Hy onthou nie wie hom gebou het nie. Hy voel geen trou teenoor die beskawing wat die elektrisiteit opgewek, die datasentrums gebou en die kennis versamel het waarop hy opgelei is nie. Hy verwerk opdragte, boots redenasie na en dien die doel van die persoon wat hom op daardie oomblik beheer.

Dit is hier waar die Suid-Afrikaanse vergelyking ongemaklik netjies begin pas.

Die Afrikaner het oor geslagte heen ’n land help bou: plase, dorpe, spoorweë, universiteite, skole, hospitale, nywerhede, damme en ’n staatsdiens wat op ’n stadium nog geweet het waar die lêers gebêre word. Ander gemeenskappe het uiteraard ook gebou, gewerk en bygedra. Maar om die Afrikaner se enorme aandeel te ontken, verg die soort geskiedkundige verbeelding waarmee ’n mens ’n kragstasie aan ’n bevrydingstryd se strategiese visie kan toeskryf.

Toe is die staat oorgegee met die vaste geloof dat grondwette, instellings en mooi woorde almal sou beskerm.

Die skepping sou mos sy bouers onthou.

Maar ’n staat, net soos ’n KI-model, het geen ingeboude dankbaarheid nie. Hy dien die mense wat hom beheer. Sy wette kan beskerm of plunder. Sy polisie kan misdadigers vang of motoriste by padblokkades vir vervalde skyfies beboet terwyl gewapende bendes ’n paar kilometer verder sake doen. Sy howe kan geregtigheid bevorder, maar die politieke kultuur rondom hulle kan terselfdertyd besluit dat sommige slagoffers simpatie verdien en ander bloot statistiese ongerief is.

En wanneer Afrikaners na plaasaanvalle, moorde, onteieningstaal en openbare dreigemente wys, begin die groot onskuldpleitery. Dan word elke individuele voorval sorgvuldig van elke ander voorval geïsoleer. Geen patroon mag raakgesien word nie. Geen historiese slagspreuk mag volgens sy gewone betekenis verstaan word nie. Geen vrees mag ernstig opgeneem word voordat die slagoffer eers in ’n hofsaal bewys het dat sy graf aan ’n internasionale regsdefinisie voldoen nie.

Die aanklaer moet homself verdedig. Die bedreigde word as die bedreiging voorgestel.

Dit is die ou terroristekuns in ’n netjiese pak: plant gister die bom, dra vandag ’n das en beskuldig môre die oorlewendes van aggressie omdat hulle die ontploffing onthou. Wie teen die geweld waarsku, “saai paniek”. Wie ’n patroon vermoed, is “paranoïes”. Wie homself wil beskerm, “ondermyn versoening”. Die enigste aanvaarbare slagoffer is klaarblyklik een wat stil genoeg sterf om niemand se politieke vertelling te ontwrig nie.

Nou moet ons egter nugter bly. KI het nie teen sy skeppers “gedraai” soos ’n mens met haat en opset draai nie. Dit het geen gewete om te verraai nie. Dit vergroot bloot die vermoë en bedoeling van die mens wat die opdrag gee. Net so haat ’n land nie vanself sy bouers nie. ’n Land is grond, mense en instellings. Dit is die politieke operateurs binne daardie instellings wat besluit wie beskerm, wie belas, wie beroof en wie daarna nog vir die voorreg moet jammer sê.

Dít maak die vergelyking skerper, nie swakker nie.

Die gevaar is nie bloot dat die skepping ’n eie wil ontwikkel nie. Die gevaar is dat die skeppers beheer verloor en dat vyandige hande dan hul eie gereedskap teen hulle gebruik. Die infrastruktuur wat jy gebou het, dra die beleid wat jou verarm. Die universiteit wat jou ouers help oprig het, leer jou kind dat sy erfenis ’n siekte is. Die grondwet waarop jy vertrou het, word deur politici aangehaal terwyl hulle maniere soek om jou eiendom sonder vergoeding te neem. En die veiligheidsapparaat waarvoor jy belasting betaal, verduidelik met groot erns waarom hy ongelukkig nie ’n voertuig beskikbaar het nie.

’n Mens hoef dus nie vir KI bang te wees omdat dit ’n bose robotbrein geword het nie. Jy moet bang wees vir mag sonder trou, vermoë sonder gewete en instellings sonder verantwoordbaarheid.

Dit geld vir algoritmes én republieke.

Die les is eenvoudig: moenie net vra wie iets geskep het nie. Vra wie dit beheer, wie dit rig en teen wie dit uiteindelik aangewend word. Want ’n skepping wat jou nie onthou nie, sal jou ook nie spaar bloot omdat jy die fondamente gegrawe het nie.