~Hierdie artikel is deur Gawie Snyman en is geplaas op: Die Boerboel: ‘n wagter by die plaashek – Bepeins

Daar is bande wat in swaarkry gevorm word en wat geen stamboek ooit volledig kan vasvang nie. So ’n band bestaan tussen die Boerevolk en die groot plaashond wat op die plaashuis se stoep geslaap het – ’n stil, praktiese band wat gevorm is in dieselfde vuur van aanpassing, verlies en vasberadenheid.

Die Boerboel is nie bloot ’n hondras nie. Dit is ’n lewende metgesel in ’n lang verhaal van oorlewing op die Afrika vasteland. Die geskiedenis van die hond en die geskiedenis van die mense wat hom aangehou, vertrou en van hom afhanklik was, is so nou verweef dat ’n mens nie eerlik oor die een kan vertel sonder om ook die ander te vertel nie.

Om die land te leer ken

Toe setlaars vanaf die middel van die 1600’s na die Kaap gekom het, het hulle groot mastiff- en bulhondagtige honde saamgebring – Nederlandse, Duitse en Franse honde, en later ook Britse honde. Volgens ’n bekende tradisie was daar een besondere hond op Jan van Riebeeck se skip. Dit is egter ‘n volksverhaal wat nie bevestig kan word nie. Wat wel waar is, is ’n stadiger proses: sterk werkshonde het in verskillende groepe en oor baie jare by die Kaap aangekom. Hulle het met mekaar en met plaaslike Afrika-honde gekruis. Daar was geen klub en byna geen stamboek nie. Daar was net plaaswerk.

Afrika het hulle nie vertroetel nie. Hitte, dorings, afstande, moeilike seisoene en skielike gevaar het gedoen wat ‘n beoordelaar in ’n telersgenootskap nooit kon doen nie: die swakstes is met tyd deur streng natuurlike seleksie uitgeskakel.

’n Hond wat ná ’n harde dag nie kon herstel nie, wat in die hitte oorverhit het omdat sy pels nie daarvoor geskik was nie, wat na elke skaduwee gehardloop het of vir gevaar weggekruip het, sou nie sy eienskappe aan die volgende geslag oordra nie.

Die mense het onder dieselfde son verander. Nederlandse, Duitse en Franse bloed het vermeng en onder moeilike omstandighede geharder geword. Teen die tyd dat die binneland geroep het, het mens en hond albei begin om aan Afrika te behoort eerder as om dit bloot te bewoon.

Die Oos-Kaapse grensgebied het hierdie tipe hond meer sigbaar gemaak. Afgeleë plase het op betwiste grond gelê. Militêre poste het ’n mengsel van ingevoerde honde ingebring. Boere het diere gebruik wat die plaas kon beveilig.

’n Beskrywing uit 1909 het steeds die sogenaamde “Boer hunting dog” van die 1860’s rondom Cathcart, Lady Frere en Bedford onthou – ’n kruising tussen ’n mastiff en ’n bulhond met ’n swaar kop, wat teen luiperds en bobbejane gebruik is. Die skrywers het reeds destyds gesê dat hierdie ou hondesoort al skaars geword het.

Baas en veld

Die veld was die eerste meester. Die Afrikaner was die tweede.

’n Plaaslike hondesoort wat oor etlike geslagte ontstaan, is nie bloot ’n ongeluk nie, maar ook nie ’n produk van ’n laboratorium nie. Dit is wat oorbly wanneer ’n volk wat naby aan ’n ongenaakbare kontinent leef, die diere behou wat die huishouding dien en van die res ontslae raak.

Die Boerboel is nie vir ’n hondeskou geteel nie. Hy is vir die stoep, die kraalhek en die lang dae op die lande en die nagte wanneer die mans met vee in die veld was, geteel. Die boer wou ’n hond hê wat die gesin geken het, die werf dopgehou het en steeds kon beweeg en werk.

Daardie dubbele druk – die Afrika-omgewing en die Boer se oordeel – het die hond sy eienskappe gegee.

Die hond moes groot genoeg wees om respek af te dwing en sterk genoeg wees om ’n bedreiging te hanteer, maar ook atleties genoeg om op ’n plaaswerf te werk, saam deur die lande te stap en langs ’n heining te patrolleer.

’n Kort pels was nie ’n modekeuse nie. Dit was ’n voordeel vir oorlewing in die somer. Die breë kop en diep bors was werksgereedskap. Lompe reuse het onder die las van hul eie gewig gesukkel. Fyngeboude honde het by die hek tekortgeskiet.

Dieselfde druk het ook die hond se temperament gevorm.

Getrouheid was nodig, want ’n hond wat wegdwaal, bied geen beskerming nie. Kalm selfvertroue was nodig omdat ’n plaas vol allerhande geluide en beweging is. Moed was nodig wanneer daar werklik gevaar was. Daar moes ook genoeg intelligensie wees om ’n buurman van ’n dief te onderskei.

’n Hond van sewentig of negentig kilogram wat nie beheer kon word nie, sou juis die kinders wat hy moes beskerm, in gevaar stel. Onuitgelokte woede én hulpelose vrees was albei mislukkings in sy taak.

Tydens die Groot Trek het die vennootskap tussen mens en hond nog sterker geword. Gesinne wat na onbewoonde gebiede getrek het, het nie sommer die werfhond agtergelaat nie.

Die wa het ’n wag nodig gehad. Die eerste eenvoudige huis het ’n eerste verdedigingslinie nodig gehad. Leeus het die groot verhale voortgebring, maar die daaglikse gevare was nader aan die huis – luiperds, hiënas, jakkalse, bobbejane en die vreemdeling by die hek.

’n Hond wat die mense én die plek verstaan het, het deel geword van die manier waarop ’n huishouding bymekaar gehou is.

Oorlog, dorpe en die verdunning van ’n hondesoort

Oorloë het nie die Boerboel geskep nie. Hulle het hom getoets en sy getalle laat afneem.

Grensoorloë het verskillende bloedlyne by militêre poste vermeng. Tydens die Tweede Vryheidsoorlog van 1899–1902 het die verskroeide-aarde-beleid tienduisende plase vernietig. Wanneer ’n plaashuis en sy huishouding vernietig is, het die honde gewoonlik saam met hulle gesterf.

Daarna is die oorlewende plaashonde weer met ingevoerde bloed gekruis – bulhonde en later ook Bullmastiffs wat soortgelyke werk by myne en delwerye gedoen het.

Niemand wat eerlik oor die geskiedenis praat, kan met sekerheid sê hoeveel van enige spesifieke ras vandag in die Boerboel voorkom nie. Wat oorgebly het, was steeds ’n bewaker van die plaasopstal – op sommige plekke swaarder, op ander plekke ligter – en is eerder volgens sy funksie as volgens papier of ’n stamboom benoem.

Die veld was nog altyd hard. Die stad was egter stiller en op ’n ander manier gevaarlik vir hierdie hondesoort.

Namate Suid-Afrika gedurende die twintigste eeu verstedelik het, het plase leeggeloop en gesinne na dorpe en stede verhuis. ’n Groot werkshond wat ruimte, werk en ’n konsekwente hanteerder nodig het, pas nie maklik op ’n klein dorpserf nie.

Modehonde het gewild geword. Groot bruin honde het steeds algemeen voorgekom. Die ou, gebalanseerde plaashond het egter al hoe meer met ander honde vermeng geraak en sy duidelike identiteit verloor.

Teen die 1970’s was hierdie funksionele plaaslike hondesoort besig om te verdwyn.

Dit is die deel van die verhaal waar die hond byna verlore geraak het: nie omdat groot plaashonde verdwyn het nie, maar omdat die herkenbare metgesel van die Boerehuishouding al hoe meer bloot ’n korthaartige, swaargeboude hond geword het.

Op skrif gestel sodat dit kon voortbestaan

Die moderne Boerboel het ontstaan toe mense geweier het om hierdie verdwyning te aanvaar.

In die vroeë 1980’s het boere en entoesiaste deur die land gereis op soek na honde wat steeds soos die ou bewaker van die plaasopstal gelyk en opgetree het.

In 1983 is die eerste vereniging in die Senekal-distrik van die Vrystaat gestig: die Suid-Afrikaanse Boerboel Telersvereniging, onder leiding van Johan de Jager.

Hulle het ’n rasstandaard opgestel waarin temperament net so ernstig opgeneem is as die vorm van die kop.

Hulle wou ’n indrukwekkende, beweeglike, beheerbare en beskermende hond hê – nie ’n hond wat vir gevegte in ’n erf gebruik word nie en ook nie ’n bang, lomp reus nie.

Telersklubs het later verdeel en afgestig, soos dikwels gebeur wanneer daar verskille oor kennel- en rasbestuur ontstaan.

Die volgende tree was ‘n regstap. Die Boerboel is as ’n Suid-Afrikaanse plaaslike hondetipe erken. In 2012 is die South African Boerboel Breeders’ Society ingevolge die Wet op Diereverbetering (62 van 1998) geregistreer. Ná ‘n regstryd het die vereniging in 2014 operasioneel geword.

SABBS is die liggaam wat gemagtig is om Boerboele in Suid-Afrika te registreer.

Honde word beoordeel volgens hul bouvorm, beweging, tipe en karakter voordat hulle in die teelregisters opgeneem word.

Die veld het die eerste teelregister van die Boerboel “geskryf”. Die verenigings het dit daarna op skrif gestel sodat modegiere en onversigtige kruisteling dit nie kon uitwis nie.

Vandag is die getalle groter, die gebiede waar die honde voorkom wyer en die foto’s mooier. Maar die taak, indien dit steeds geëer word, is dieselfde.

’n Volk wat geleer het om met beperkte middele te leef, het ’n hond gevind wat vra om deel van die huishouding te wees en in ruil daarvoor waaksaamheid bied.

Die Afrika-veld het die dier gevorm deur dié wat nie kon volhou nie, uit te skakel. Die Boer, as baas van die plaasopstal, het dit verder gevorm deur die honde te behou wat met ’n gesin vertrou kon word.

Die verhaal is nie een van ononderbroke oorwinning nie. Dit is ’n verhaal van gedeelde skaarsheid, gedeelde gevaar, gedeelde verlies en ’n gedeelde weiering om te verdwyn.

In die lang herstel ná Boereplase verbrand is en na die dorpe verhuis het, het die mense die hoop op die voortbestaan van die hond gedra – net soos die hond vroeër die veiligheid van die huis help dra het.

Die Boerboel vra nie om verheerlik te word nie. Hy vra om onthou te word soos hy geleef het: standvastig, gehard en getrou in die lang werk van oorlewing wat beide huishouding en hond geleer het om ‘n tuiste te waardeer.

Dit is die dieper betekenis van die ras.

Dit is nie bloot ’n hondesoort wat gered is nie. Dit is ’n metgesel wie se verhaal steeds langs die mense loop wat nie vergeet het hoe ’n werf bewaak word nie — een kalm, vasberade wagbeurt op ’n slag.

~Hierdie artikel is deur Gawie Snyman en is geplaas op: Die Boerboel: ‘n wagter by die plaashek – Bepeins