Deur Josef du Toit
Die ou spreuk dat alle politiek plaaslik is, geld veral vir ʼn wyksraadslid se verkiesing. Kiesers kyk na water- en kragonderbrekings, slaggate wat bly en verkeersligte wat nie werk nie, en hou die wyksraadslid daarvoor verantwoordelik. Maar munisipaliteite het ook proporsioneel verkose raadslede, en selfs wyksplakkate dra dikwels ʼn nasionale leier se gesig en die party se nasionale leuse.
Op munisipale vlak stem kiesers met twee stembriewe: een vir ʼn wyksraadslid en een vir ʼn party wat volgens sy proporsionele steun in daardie munisipaliteit raadslede kry. Laasgenoemde is waar die patrone van die 2024 provinsiale en nasionale verkiesing steeds kan deurslaan, en waarom dit vir die munisipale verkiesing van 4 November saak maak. Die vraag is of die patrone wat toe na vore gekom het, ook op plaaslike vlak sal standhou.
Die uMkhonto weSizwe Party (MKP), die Economic Freedom Fighters (EFF) en die Patriotic Alliance (PA) kan al drie as partye met ʼn sterk populistiese inslag beskryf word. Hulle steun op sterk leiers, ons-teen-hulle-retoriek, simboliese beloftes en eenvoudige verklarings vir ingewikkelde probleme. Op die oog af lyk hulle soortgelyk, maar hul steun verskil.
Die vraag is of taal- en bevolkingspatrone hier ʼn rol speel. Dit bewys nie hoe individuele kiesers stem nie, maar die ruimtelike verspreiding van dié steun val opvallend saam met drie taal- en bevolkingspatrone, wanneer die 2024-provinsiale uitslae met Sensus 2022 vergelyk word.
Die isiZulu-talige ooste
In KwaZulu-Natal dui sowat 80% van inwoners aan dat isiZulu die meeste in hul huishouding gepraat word. Die ooreenstemmende syfers is 28% in Mpumalanga en 23% in Gauteng. Dit is waar die MKP in 2024 sy sterkste steun behaal het: 45%, 17% en 10%. Elders is isiZulu-taliges meestal onder 4%, en die MKP se steun tussen 1% en 2%.
Die patroon is ook in plaaslike tussenverkiesings sigbaar waarin die MKP herhaaldelik wyke in KwaZulu-Natal gewen het — so kan eThekwini, Richmond, KwaDukuza en Mandeni genoem word.
Die Sotho-taalfamilie in die noorde
In Noordwes, die Vrystaat en Limpopo word Sepedi, Sesotho of Setswana in 58% tot 81% van huishoudings as hooftaal aangedui, en ook beduidend (14% tot 37%) in die Noord-Kaap, Gauteng en Mpumalanga. In hierdie ses provinsies het die EFF tussen 13% en 17% van die stemme gekry, teenoor 2% tot 10% elders, waar die Sotho-taalfamilie hoogstens 2% uitmaak.
ʼn Ipsos-peiling van Junie en Julie hierdie jaar plaas die EFF landwyd op 11%, effens agter die MKP se 14%. Die belangrike vraag is of dié nasionale steun plaaslik neerslag sal vind.
Die Kleurlingbevolking in die weste
Die PA se sterkste uitslae (9% en 8%) was in die Noord-Kaap en Wes-Kaap, waar die Kleurlingbevolking in albei gevalle sowat 42% van die inwoners uitmaak. Elders is dié bevolkingsgroep veel kleiner (onder 8%), en die PA se steun opmerklik laer (slegs tot 2%).
ʼn Onlangse tussenverkiesing in Upington bevestig die neiging: in 2021 het die PA oor al 17 wyke van die Dawid Kruiper-munisipaliteit saam net 63 stemme gekry; in Mei vanjaar het die party in een van dié wyke met ʼn pluraliteit van 37% gewen.
Die drie partye deel ʼn populistiese styl, maar hul steun is streeksgewys verdeel. Dieselfde retoriek verklaar nie waarom die MKP in die ooste, die EFF in die noorde en die PA in die weste sterker staan nie; taal- en bevolkingspatrone val duidelik met dié steunpatrone saam.
Dit plaas ook die gesamentlike steun vir die ANC, EFF, MKP en PA in ʼn ander lig: wat vroeër binne een party saamgekom het, is nou gedeeltelik oor bewegings met verskillende taal- en kulturele steunbasisse versprei. Hierdie verspreiding maak veral die proporsionele deel van die munisipale stembrief ʼn belangrike toets of dié taal- en bevolkingspatrone plaaslik sal standhou.
Waar Suid-Afrika se nuwe populiste steun kry
