’n Skielike toename in vraag na brandstof, in aanloop tot rekordprysverhogings, plaas groot druk op voorsieningslogistiek. Teen Maandag was 143 vulstasies sonder diesel en 136 sonder petrol regoor Suid-Afrika.
Dinsdagoggend het sosiale media oorgeloop van mense wat sukkel om brandstof te kry – van Durban tot die Kaapse Vlakte en Sabie. By baie vulstasies het lang rye reeds vroegoggend gevorm.
Volgens Siganeko Magafela, hoof van voorsieningsveiligheid by die Brandstofbedryfsvereniging van Suid-Afrika, is die probleem nie ’n tekort aan brandstof self nie, maar die beskikbaarheid van vervoer. “Die logistieke stelsel kan tans nie byhou met die vraag by vulstasies nie,” het hy gesê. “Sommige maatskappye rapporteer dat die vraag tot drie keer hoër is as normaal.”
Die vereniging monitor tans die aantal leë tenks vir beide diesel en 95-oktaan petrol. Hierdie data, wat deur bedryfslede verskaf word, verander voortdurend namate stasies hervul word. Leë stasies kry gewoonlik voorkeur vir aflewerings.
Die doel van hierdie monitering is om ’n akkurate beeld van die situasie op grondvlak te verkry. “Ons moet seker maak dat invoere aankom, dat pyplyne funksioneer en dat skepe by verskillende hawens aanland,” het Magafela verduidelik.
Hy het egter benadruk dat depots steeds voorraad het. “Die kans is goed dat die agterstand ingehaal kan word – dit is net ’n kwessie van tyd.”
Avhapfani Tshifularo, uitvoerende direkteur van die vereniging, waarsku dat die aantal leë stasies waarskynlik nog sal toeneem voor die brandstofprysverhogings wat ná middernag Dinsdag in werking tree.
Hoewel die verhogings nog nie amptelik bevestig is nie, dui voorlopige ramings daarop dat petrol met sowat R6 per liter kan styg, terwyl diesel met meer as R10 per liter kan toeneem.
Kleiner dorpe die swaarste getref
Die tekort is veral merkbaar in landelike gebiede, waar diesel ’n noodsaaklike inset in landbou is. Die situasie spruit uit ’n kombinasie van faktore, insluitend grootkopers wat brandstof opgaar en groothandelaars wat voorraad terughou om voordeel te trek uit verwagte prysstygings.
Onafhanklike brandstofverskaffers sonder vaste kontrakte word besonder swaar getref. In klein dorpe in die Wes-Kaap, Noord-Kaap en groot dele van die Oos-Kaap raak vulstasies reeds droog.
Landbou-organisasies het die regering versoek om die dieselprys vroeër aan te pas om die druk te verlig. Hulle pleit ook vir meer gereelde prysaanpassings om skerp skokke te beperk.
Intussen het Brent-ruolie Maandagmiddag teen meer as $115 per vat verhandel, teenoor sowat $70 net voor die oorlog tussen Israel en Iran. Berigte dat die VSA moontlik ’n grondoffensief in die Midde-Ooste voorberei, dra verder by tot onsekerheid.
Tydens ’n mediakonferensie het Xoliswa Macingwane van die Brandstofbedryfsvereniging beklemtoon dat Suid-Afrika se afhanklikheid van ingevoerde brandstof beteken dat internasionale markbewegings en wisselkoerse ’n groot invloed op plaaslike pryse het. Dit beperk die regering se vermoë om brandstofpryse direk te beheer.
Sy het egter aangedui dat daar moontlik ruimte vir ingryping bestaan, soos meer gereelde prysaanpassings – byvoorbeeld tweeweekliks in plaas van maandeliks.
Toekomstige stygings moontlik minder skerp
Magafela meen die komende prysverhoging sal waarskynlik die grootste wees, met toekomstige aanpassings wat kleiner kan wees.
Die vereniging beveel ook praktiese stappe aan om brandstof te bespaar:
  • ry egalig en sonder skielike versnelling,
  • hou bande korrek opgepomp,
  • kies brandstofdoeltreffende roetes,
  • vermy spitsverkeer,
  • deel ritte of gebruik openbare vervoer waar moontlik.
Om vanaf die huis te werk kan ook help om brandstofverbruik te verminder, maar volgens kenners is dit nie vir almal ’n haalbare opsie nie.
Angelika Goliger, hoofekonoom van EY Afrika, wys daarop dat strukturele beperkings in Suid-Afrika beteken dat slegs sowat 10% tot 15% van werkers op afstand kan werk.
Sy voeg by dat volhoubaarheid tydens brandstoftekorte nie bereik word deur ideale vraagvermindering nie, maar deur doelgerigte doeltreffendheidsmaatreëls en ’n realistiese benadering tot bestaande beperkings.