deur DwarsDoring

Wanneer die regering beter planne as rioolwerke het

Daar is iets besonders aan Suid-Afrika. Ons is ’n land waar water skaars is, maar waar ons skynbaar oor genoeg rioolwater beskik om ons riviere daarmee te besoedel. Ons bou damme, lê pypleidings aan, stel kommissies aan en hou spitsberade. Dan laat ons die rioolwerke verval totdat onbehandelde afvalwater in ons riviere beland.

Die regering noem dit ’n waterkrisis. Ek noem dit ’n bestuurskrisis met ’n besonder onaangename reuk. Want wanneer ’n land se rioolwerke in duie stort, terwyl die verantwoordelike owerhede steeds planne en verslae vervaardig, moet ’n mens begin wonder of die papierwerk nie dalk beter funksioneer as die infrastruktuur nie.

Die syfers stink behoorlik

Volgens die Departement van Water en Sanitasie se jongste volledige Groendruppelverslag, wat op 31 Maart 2026 bekend gemaak is, is 396 van Suid-Afrika se 848 beoordeelde munisipale afvalwaterstelsels in ’n kritieke toestand. Dit is 47%, teenoor 39% in die vorige verslag. Die aantal stelsels wat goed of uitstekend presteer, het intussen van 118 tot slegs 66 afgeneem.

’n Kritieke gradering beteken nie noodwendig dat elke aanleg voortdurend onbehandelde rioolwater uitlaat nie, maar dit dui op ernstige tekortkominge in onder meer infrastruktuur, bedryf en bestuur. Die verslag beoordeel hoofsaaklik die munisipale boekjaar 2023/24. Hierdie verval het dus nie gisteroggend skielik begin nie. Maar moenie bekommerd wees nie; daar is darem nog genoeg papier in Pretoria om nóg ’n verslag daaroor te skryf.

Klerksdorp: Waar riool inkom en riool uitgaan

Die Klerksdorpse afvalwaterbehandelingsaanleg is ’n uitstekende voorbeeld van hoe staatsverantwoordelikheid in administratiewe verskonings kan verdrink. Die aanleg funksioneer reeds sedert Maart 2023 nie behoorlik nie. Volgens adjunkminister Jack Bloom vloei rioolwater deur die aanleg sonder behoorlike behandeling en beland dit uiteindelik in die Skoonspruit en die Vaalrivierstelsel.

Tydens sy besoek op 5 Oktober 2026 het Bloom ’n aanleg aangetref wat deur vandalisme, kabeldiefstal en beskadigde infrastruktuur geknou is. Die herstelkoste is reeds in 2023 op ongeveer R400 miljoen geraam, en omvangryke herstelwerk sal na verwagting eers in Julie 2027 begin. Dit beteken dat meer as vier jaar kan verloop voordat die groot herstelwerk aan ’n noodsaaklike openbare gesondheidsfasiliteit begin.

Intussen vloei die rioolwater natuurlik onverpoosd voort, sonder om vir ’n begrotingsvergadering, tenderproses of ministeriële besoek te wag. Dit verg werklik ’n besondere soort bestuursvernuf om ’n rioolaanleg só lank buite werking te laat en steeds te verkondig dat die probleem dringend aandag geniet.

Die boer moet die wet gehoorsaam. En die staat?

Vir die boer is besoedelde water nie bloot ’n omgewingskwessie wat op ’n konferensie bespreek word nie. Dit raak sy vee, besproeiing, voedselproduksie en uiteindelik sy bestaan. Onbehandelde rioolwater kan siekteveroorsakende organismes en ander besoedelstowwe bevat, wat water ongeskik vir bepaalde landbougebruike kan maak.

Die boer moet aan waterwetgewing voldoen, sy watergebruik behoorlik bestuur en sorg dat hy nie die omgewing onregmatig besoedel nie. Dit is reg so, maar waarom behoort dieselfde streng beginsels nie ook vir munisipaliteite te geld nie? ’n Boer wat sy verpligtinge versuim, kan nie bloot ’n persverklaring uitreik en belowe dat ’n taakspan binnekort ondersoek sal instel nie. Tog lyk dit soms of munisipaliteite met presies sulke verduidelikings kan wegkom.

Die ANC se nalatenskap dryf stroomaf

Die ANC het Suid-Afrika sedert 1994 op nasionale vlak regeer en oor die jare ook talle munisipaliteite bestuur. Dit beteken nie dat elke gebarste pyp of elke munisipale mislukking uitsluitlik die ANC se skuld is nie. Maar ná meer as drie dekades kan die party nie geloofwaardig voorgee dat die wydverspreide verval van munisipale infrastruktuur ’n ongelukkige verrassing is nie.

Rioolwerke benodig instandhouding, pompe moet herstel word, bekwame personeel moet aangestel word en geld moet verantwoordelik bestuur word. Dit verg nie ’n doktorsgraad in politieke wetenskap om hierdie beginsels te verstaan nie. Selfs ’n boer wat verantwoordelik is vir ’n waterpomp, weet dat ’n mens dit moet herstel voordat die hele plaas sonder water sit.

Maar in sekere munisipaliteite blyk hierdie eenvoudige beginsel steeds ’n buitengewone administratiewe uitdaging te wees. En wanneer die infrastruktuur uiteindelik in duie stort, word daar met groot erns aangekondig dat die situasie nou dringend aandag sal geniet. Asof die rioolaanleg oornag besluit het om uit protes te bedank.

Ons het nie ’n tekort aan planne nie

Op 9 Junie 2026 het die Parlement se portefeuljekomitee oor water en sanitasie ernstige kommer uitgespreek oor munisipaliteite wat versuim om regstellende aksieplanne in te dien of uit te voer. Dink net hoe besonders hierdie situasie is: die rioolwerke funksioneer nie, die departement vereis ’n plan, en sommige munisipaliteite sukkel selfs om die plan behoorlik voor te lê.

Miskien moet daar nou ’n komitee aangestel word om ondersoek in te stel na die redes waarom die plan vir die opstel van ’n plan nog nie beplan is nie. Suid-Afrika het immers reeds Groendruppelverslae, Bloudruppelverslae, parlementêre ondersoeke, departementele voorskrifte en hervormingsplanne. Wat ons kortkom, is nie nóg ’n indrukwekkende dokument nie, maar verantwoordelike bestuurders, kundige personeel en werklike gevolge wanneer openbare pligte versuim word.

In Oktober 2026 is berig dat die Departement van Water en Sanitasie 107 besoedelingsake teen waterdiensowerhede ondersoek. Dit is ondersoeke, nie 107 skuldigbevindings nie, maar dit behoort tog voldoende rede tot kommer te wees. Die staat het nie ’n tekort aan waarskuwings nie; hy het ’n tekort aan daadwerklike optrede ná die waarskuwings.

Die publiek betaal vir die gemors

Wanneer ’n munisipale rioolstelsel misluk, is dit die inwoners, boere en ondernemings wat die gevolge dra. Hulle betaal vir dienste wat nie behoorlik gelewer word nie, moet met die besoedeling saamleef en help uiteindelik weer om die herstelwerk deur openbare fondse te finansier. Die belastingbetaler betaal dus vir die diens, dra die gevolge wanneer dit misluk en betaal daarna weer om die skade te herstel.

’n Mens moet erken dat dit ’n besonder indrukwekkende sakemodel is. In die gewone sakewêreld verloor jy kliënte wanneer jy herhaaldelik nie jou werk doen nie. By ’n munisipaliteit kan die diens in duie stort, die rekening steeds opdaag en die verantwoordelike bestuur bloot ’n nuwe herstelstrategie aankondig.

Die staat se prestasie lê in die rivier

Die Regering van Nasionale Eenheid kan nie alle historiese probleme oornag oplos nie, maar hy kan begin deur werklike aanspreeklikheid af te dwing. Nie bloot met dreigemente, ondersoeke en nog ’n ronde vergaderings nie, maar met behoorlike toesig, herstelwerk en gevolge vir bewese versuim. Die boer langs ’n besoedelde rivier stel nie belang in hoeveel beleidsdokumente die departement gepubliseer het nie, en die belastingbetaler wil nie weet hoe indrukwekkend die jongste hervormingsplan op papier lyk nie. Hulle wil hê die riool moet ophou vloei waar dit nie hoort nie.

Ons riviere is nie die staat se riool nie. Die regering kan nog honderd planne skryf, twintig komitees aanstel en tien spitsberade hou, maar solank onbehandelde rioolwater in ons riviere beland, bly die oordeel oor sy prestasie eenvoudig.

Want ’n regering se bevoegdheid word nie gemeet aan hoe mooi hy oor skoon water praat nie, maar aan wat uit die pyp kom.