~Deur DwarsDoring

Sommige Suid-Afrikaanse speurders sit met tot 800 ondersoekdossiere op hul lessenaars. Die polisie bestee miljarde, maar sukkel om misdade behoorlik te ondersoek. Intussen wag slagoffers op geregtigheid en word nog ’n herstelplan aangekondig.

Daar was ’n tyd toe ’n mens aangeneem het dat die polisie ’n misdaad ondersoek nadat dit aangemeld is. Die speurder versamel bewyse, ondervra getuies en probeer die skuldige voor die hof bring.

Dit is immers waarvoor ons ’n polisiediens het.

Maar in Suid-Afrika het ons klaarblyklik ’n nuwe soort speurder geskep: iemand wat gelyktydig honderde misdade moet ondersoek, administrasie moet afhandel en verkieslik ook nog wonderwerke moet verrig.

Volgens bevindings wat die Ouditeur-generaal op 2 Oktober aan die Parlement voorgelê het, hanteer sommige speurders tussen 600 en 800 ondersoekdossiere elk.

Dit is nie die gemiddelde werklading van elke speurder nie. Die werk word ongelyk verdeel. Maar dat sulke gevalle hoegenaamd voorkom, behoort elke Suid-Afrikaner te ontstel.

Selfs die beste speurder kan nie 800 sake behoorlik ondersoek as daar net 24 uur in ’n dag is nie. Tensy die polisie natuurlik binnekort ’n tender vir ekstra ure in die dag gaan uitskryf.

Die geld is bestee. Die werk wag.

Die Ouditeur-generaal se ondersoek het bevind dat die polisie se speurdienste hul volle begroting van ongeveer R15,5 miljard vir die 2025/26-boekjaar bestee het, maar slegs 63% van die prestasieteikens wat in daardie beoordeling gemeet is, bereik het.

Die Parlement se portefeuljekomitee oor polisie het op 15 Oktober verder bekend gemaak dat die polisiediens as geheel slegs 49 van sy 94 jaarlikse teikens bereik het.

Binne die speurprogram is net nege van 22 teikens gehaal. Dit is nogal ’n merkwaardige prestasie: Die begroting word uitgeput lank voordat die doelwitte bereik word.

En dan is daar die moordondersoeke. Die komitee het ’n gerapporteerde moordopsporingskoers van 9,5% teenoor ’n teiken van 60% uitgelig. Die komitee het egter self duidelikheid geëis oor hoe dié syfer bereken is.

Daarom moet dit nie sommer as ’n bevestigde persentasie opgeloste moorde aangebied word nie.

Maar selfs die onsekerheid oor die syfer is veelseggend. Wanneer ’n polisiediens nie sy eie prestasie oortuigend kan verduidelik nie, hoe moet die publiek weet of dinge verbeter?

’n Dossier is nie net ’n nommer nie

Agter elke ondersoekdossier is daar ’n mens.

’n Boer wie se vee gesteel is. ’n Winkelier wat beroof is. ’n Gesin wat ná ’n gewelddadige aanval met trauma saamleef. Ouers wat steeds wag dat iemand vir hul kind se moord verantwoordelik gehou word. Vir hierdie mense is ’n ondersoek nie ’n statistiese oefening nie.

Dit is die verskil tussen geregtigheid en ’n misdadiger wat vry rondloop.

Die Ouditeur-generaal het ook gewaarsku oor die verlies aan ervaring. Van die 3 294 speurders wat in die betrokke ontleding beoordeel is, het 1 227 hoogstens vyf jaar diens gehad.

Nuwe speurders moet opgelei en begelei word. Maar wanneer ervare personeel reeds onder enorme werksdruk verkeer, raak behoorlike mentorskap nóg moeiliker.

Die gevolg is ’n stelsel waarin selfs toegewyde polisielede toenemend sukkel om hul werk te doen.

Die laboratorium het ook probleme

Asof oorlaaide speurders nie genoeg is nie, is daar ernstige tekortkominge by forensiese laboratoriums. Die Ouditeur-generaal het onder meer verouderde of onbruikbare rekenaars, probleme met kontrakte en DNS-toerusting wat weens ontbrekende verbruiksgoedere nie gebruik kon word nie, uitgewys.

Die Parlement het reeds in Junie gewaarsku dat uitslae van ballistiese toetse in sommige gevalle tot drie jaar kan neem. Drie jaar. ’n Mens kan in daardie tyd ’n universiteitsgraad verwerf, maar ’n speurder kan steeds vir ’n ballistiese verslag wag.

En sonder noodsaaklike forensiese bewyse kan ’n strafsaak vertraag of verswak word.

’n Skoon oudit maak nie die strate veilig nie

Op 27 Oktober het die Parlement nog ’n interessante teenstrydigheid uitgelig. Die polisie het vir die sesde agtereenvolgende jaar ’n ongekwalifiseerde ouditmening oor sy finansiële state ontvang. Tog het die 2025/26-verslag ook R1,112 miljard se onreëlmatige uitgawes aangeteken.

Onreëlmatige uitgawes beteken nie noodwendig dat die geld gesteel is nie. Dit dui op besteding wat nie aan toepaslike wetlike vereistes voldoen het nie.

Maar dit is juis die probleem: Selfs ’n aanvaarbare finansiële ouditmening waarborg nie behoorlike bestuur of doeltreffende misdaadbekamping nie.

Die regering het nou ’n bykomende R186 miljoen vir ondersoeke en forensiese kapasiteit bewillig. Dit kan help. Maar geld alleen sal nie swak bestuur, gebrekkige toerusting en onvoldoende aanspreeklikheid oplos nie.

Die polisie het nie bloot meer begrotingsruimte nodig nie. Hy benodig bekwame leiding, behoorlike opleiding, werkende voertuie, funksionele laboratoriums en ’n stelsel wat ondersoeke werklik afhandel.

Want die gewone Suid-Afrikaner betaal belasting vir beskerming, nie vir ’n jaarverslag vol verskonings nie.

Die misdadiger behoort bang te wees vir die speurder. Nie die speurder vir die volgende stapel dossiere op sy lessenaar nie.