Vir die meeste Suid-Afrikaners is 16 Junie Jeugdag. Dit is die dag waarop die Soweto-opstand van 1976 herdenk word en waarop Hector Pieterson se naam verewig is as simbool van verset teen apartheid.
Maar vir ons dra 16 Junie ’n ander betekenis. Vir ons is dit ook die dag waarop ons terugdink aan die kinders van die Anglo-Boereoorlog – die duisende seuns en dogters wat nooit die geleentheid gehad het om groot te word nie.
Dit was op 16 Junie 1900 dat lord Roberts die Britse Ryk se verskroeide-aarde-beleid amptelik aangekondig het. Wat op papier soos ’n militêre strategie gelyk het, het in die praktyk ’n ramp vir burgerlikes geword.
Plaashuise is afgebrand. Gewasse is vernietig. Vee is afgemaak. Vroue en kinders is van hul plase verdryf.
Meer as 30 000 wonings is vernietig. Duisende skure en voedselvoorrade is verwoes. Waar daar voor die oorlog ongeveer ’n miljoen beeste, 200 000 perde en 1,5 miljoen skape in Transvaal was, het slegs ’n breukdeel daarvan ná die oorlog oorgebly.
Maar die grootste verlies was nie huise of vee nie.
Dit was kinders.
Uit ’n totale bevolking van ongeveer 270 000 mense in die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat het meer as 34 000 mense in die kampe gesterf. Meer as 24 000 van hulle was kinders.
Kinders wat aan masels, tifus, disenterie en wanvoeding dood is.
Kinders wat in tente sonder beskerming teen hitte, koue, wind, reën, hael en sneeu moes leef.
Kinders wat besmette water gedrink het en op vrot kos moes oorleef.
Gedurende die ergste tydperk van die oorlog het gemiddeld 43 kinders en 15 vroue per dag in die kampe gesterf.
Teen die einde van 1901 was daar bykans geen kinders jonger as twee jaar oor in sommige kampe nie. Ook baie bejaardes het nie oorleef nie.
’n Hele geslag is letterlik uitgewis.
Teen die einde van die oorlog was daar sowat 20 000 weeskinders onder die Afrikanervolk.
Hierdie mense het nie in die kampe beland omdat hulle soldate was nie. Hulle was vroue, kinders en bejaardes wat ná die vernietiging van hul plase gevange geneem en na oorvol kampe vervoer is. Sommige het honderde kilometers ver gereis – per ossewa, oop treintrok of selfs te voet.
Die omstandighede was haglik.
Daar was onvoldoende sanitasie, min seep, min brandhout, swak mediese sorg en onvoldoende voedsel. Die kampe het broeiplekke vir siektes geword.
Selfs in Brittanje was daar mense wat die beleid veroordeel het.
Sir Henry Campbell-Bannerman het dit beskryf as:
“It is an offence against civilization, as a military mistake and as a political disaster.”
Die oorlog het nie net fisiese verwoesting gebring nie. Daar was ook ’n doelbewuste poging om die jong geslag kultureel te beïnvloed. Onderwys in die kampe is hoofsaaklik in Engels aangebied. Kinders is aangemoedig om Engels te praat, Engels te speel en Engelse liedjies te sing. Die geskiedenis van die Boererepublieke het geen plek in die klaskamer gehad.
Toe die oorlog eindig, het die Boere nie teruggekeer na welvaart en vrede nie.
Hulle het teruggekeer na grafte.
Hulle het teruggekeer na afgebrande huise, vernietigde plase en ’n volk wat getraumatiseerd was.
Hulle het hul republieke verloor. Hulle het hul politieke onafhanklikheid verloor. Hulle het geliefdes verloor.
Maar hulle het nie hul wil om voort te leef verloor nie.
Uit die as van verbrande wonings het hulle weer begin bou. Sonder staatssteun. Sonder internasionale simpatie. Met harde werk, geloof en deursettingsvermoë.
Daarom is 16 Junie vir ons nie net ’n dag van herinnering nie.
Dit is ’n dag waarop ons die kinders onthou wat nooit grootgeword het nie. Die moeders wat hul kinders moes begrawe. Die vaders wat na leë plase teruggekeer het. Die geslag wat moes opstaan nadat byna alles van hulle weggeneem is.
Soos T.C. Pienaar in 1904 geskryf het:
“Die volk was moedeloos omring deur duisternis; nêrens was daar ’n straal van hoop meer nie. Maar in die as van verbrande wonings het die vuur nog gesmeul; in die hart van die nasie het die wil om weer op te staan, nog flou gepols.”