~Deur DwarsDoring

Miskien is die ongemaklikste vraag wat ’n Afrikaner vandag kan vra nie: “Wat word van ons weggevat?”

Miskien is dit: “Wat het ons self begin weggee?”

Want nie alles wat verdwyn, word verbied nie.

Niemand hoef jou Afrikaanse boeke te verbrand as jy eenvoudig ophou om hulle te koop nie. Niemand hoef jou volksliedere stil te maak as jou kinders hulle nooit leer nie. Niemand hoef jou geskiedenis uit te wis as jy self nie meer weet wie jou mense was nie. Niemand hoef jou geloof uit jou huis te verdryf as die Bybel reeds stof vang nie.
En niemand hoef jou taal af te skaf as Engels vanself die taal van jou besigheid, vermaak, selfoon, kinders en uiteindelik jou etenstafel word nie.

Dít is die gevaarliker vorm van verlies. Nie die een wat met ’n staatskennisgewing aangekondig word nie. Die een wat normaal begin voel.

Die syfers behoort ons minstens te laat vra

Volgens Stats SA was Afrikaans in 1996 die taal wat die meeste in 14,5% van Suid-Afrikaanse huishoudings gepraat is. Teen die 2022-sensus was dit 10,6%.

In Gauteng alleen het Afrikaans se aandeel tussen 2011 en 2022 van 12,5% tot 7,7% gedaal.

Daardie persentasies vertel nie die hele verhaal nie. Suid-Afrika se bevolking het verander, immigrasie het toegeneem en ’n persentasiedaling beteken nie noodwendig dat dieselfde hoeveelheid Afrikaanse mense eenvoudig opgehou praat het nie.

Maar om die tendens bloot weg te lag, sou ewe onverstandig wees. Taal leef waar mense hom kies. Nie waar hy in ’n museum bewaar word nie.

Ons het baie goed begin “moderniseer”

Ons vertel onsself graag dat sekere dinge maar net oudmodies geraak het. Die familietafel. Sondag as ’n besondere dag. Gesamentlike gebed. Psalm- en gesangkennis. Die verhale van ons oupas en oumas. Volksgeskiedenis. Afrikaanse leesstof. Tradisionele kos. Gemeenskapsverenigings. Kultuurfeeste.  Ons ou plekname, uitdrukkings en idiome. Selfs die eenvoudige gewoonte om ordentlike Afrikaans met ons kinders te praat.

Niks hiervan beteken dat ’n kultuur in 1950 gevries moet word nie. Kultuur wat nie verander nie, is dood.

Maar daar is ’n verskil tussen ontwikkeling en vervanging. En ons vra dié vraag te min: Wanneer ons iets prysgee, wat kom in sy plek?

Die wêreld bied graag ’n plaasvervanger

Die antwoord is dikwels wêreldwye massakultuur. Dieselfde musiek. Dieselfde televisie. Dieselfde sosiale media. Dieselfde mode. Dieselfde Engelse internettaal. Dieselfde kitsvermaak. Dieselfde waardes wat binne sekondes van Los Angeles, Londen of New York tot in ’n Afrikaanse kind se slaapkamer vloei.

Globalisering het wonderlike dinge gebring. Maar dit het ook ’n merkwaardige vermoë om almal stadig dieselfde te maak.

’n Onlangse akademiese studie oor Afrikaanse kunstefeeste beskryf juis taal, erfenis en kulturele verbondenheid as iets waarvan die betekenis tussen generasies verander in ’n wêreld van digitalisering en veranderende identiteite.

Die vraag is dus nie of jong Afrikaners in 2026 soos hul grootouers moet leef nie. Natuurlik nie. Die vraag is of hulle oor twintig jaar nog genoeg ontvang het om te weet wie hul grootouers was.

Geloof kan ook nie geërf word soos ’n familiebybel nie

Vir die Afrikaner was die Gereformeerde Christelike geloof histories veel meer as ’n persoonlike bysaak. Dit het denke oor gesin, roeping, gemeenskap, werk, verantwoordelikheid en opvoeding diep beïnvloed.

Dit beteken nie elke Afrikaner was ooit ’n voorbeeldige Christen nie. Verre daarvan.

Maar ’n volk kan nie sy Christelike erfenis behou bloot omdat Oupa se Statebybel nog in die kas staan nie. Geloof moet elke geslag weer geleer en geleef word.

Dieselfde geld vir kultuur. Jy erf ’n van. Jy erf dalk ’n Bybel. Jy erf ’n taal. Maar jy erf nie vanself die liefde daarvoor nie. Daardie liefde moet oorgedra word.

En ons het baie verskonings

“Die kinders verkies Engels.”
“Dis makliker vir besigheid.”
“Niemand doen meer daardie ou goed nie.”
“Ons wil nie eng wees nie.”
“Mens moet mos aanpas.”
Inderdaad.

Maar aanpassing sonder ’n kern word uiteindelik ontbinding. Daar is niks verkeerd daarmee om Engels uitstekend te praat nie. Daar is niks verkeerd daarmee om ander kulture te geniet, moderne musiek te luister of die wêreld te bereis nie.

Om jou eie kultuur lief te hê vereis nie dat jy iemand anders s’n minderwaardig moet ag nie.

Maar ’n mens wat almal se erfenis respekteer behalwe sy eie, is nie besonder verdraagsaam nie. Hy is net besig om leeg te word.

Die grootste bedreiging is dalk gerief

Ons wys graag na Pretoria. Soms met goeie rede. Ons wys na globalisme, politieke druk, verengelsing en veranderende instellings. Almal kan ’n rol speel.

Maar geen regering kan ’n volk se kultuur vinniger laat verdwyn as ’n geslag wat besluit dit is te veel moeite om dit aan sy kinders oor te dra nie.

’n Volk bestaan nie bloot omdat sy mense dieselfde voorgeslagte het nie.

Hy bestaan omdat daar steeds mense is wat sê:
Hierdie taal gaan ek praat.
Hierdie geskiedenis gaan ek ken.
Hierdie geloof gaan ek uitleef.
Hierdie verhale gaan ek vertel.
Hierdie liedere gaan my kinders hoor.
Hierdie gemeenskap gaan ek ondersteun.

Nie omdat ons beter as ander mense is nie. Maar omdat dit ons verantwoordelikheid is om dit wat aan ons toevertrou is, nie roekeloos weg te gooi nie.

Ons kla dikwels dat die wêreld minder plek vir die Afrikaner maak. Miskien moet ons ook eerlik genoeg wees om te vra hoeveel plek ons self nog vir die Afrikaner maak, in ons huise, ons kerke, ons beursies, ons musiek, ons boeke en ons kinders se herinneringe.

Want ’n volk verdwyn nie altyd wanneer iemand hom oorwin nie. Soms verdwyn hy veel stiller.

Hy raak skaam vir sy eie. Hy raak te besig om dit oor te dra. En uiteindelik vergeet sy kinders dat daar ooit iets was wat die moeite werd was om te bewaar.