Die Konstitusionele Hof het Shell en Impact Africa se eksplorasiereg aan Suid-Afrika se Wildekus tersyde gestel nadat bevind is dat daar ernstige gebreke was in die regering se besluit om die reg toe te ken. Dit sluit onvoldoende raadpleging met plaaslike gemeenskappe en die versuim om belangrike omgewings- en klimaatskwessies behoorlik te oorweeg in.
Die uitspraak, wat middel Augustus gelewer is, bring die jarelange regstryd oor dié eksplorasiereg tot ’n einde. Die maatskappye het beplan om seismiese opnames in die see langs die Wildekus in die Oos-Kaap te doen terwyl hulle na olie en gas soek.
Seismiese opnames maak van kragtige klankgolwe gebruik om rotsformasies onder die seebodem te karteer. Kommer is uitgespreek oor die moontlike uitwerking van die intense onderwaterklank op seelewe en mariene ekosisteme.
Die uitspraak beteken dat Shell en Impact Africa nie meer op dié eksplorasiereg kan staatmaak om hul beoogde olie- en gaseksplorasie voort te sit nie.
Die geskil het in 2021 begin toe ses gemeenskappe, nie-regeringsorganisasies en omgewingsgeregtigheidsorganisasies hulle tot die hof gewend het. Hulle het onder meer aangevoer dat gemeenskappe wat deur die beoogde seismiese opnames geraak sou word, nie behoorlik geraadpleeg is nie.
Die saak is daarna deur twee howe aangehoor voordat dit uiteindelik die Konstitusionele Hof, Suid-Afrika se hoogste hof, bereik het.
Volgens die bron was dit die eerste klimaatsaak wat voor die Konstitusionele Hof gedien het. Een van die belangrike regsvrae was of die moontlike klimaatsgevolge van nuwe olie- en gaseksplorasie behoorlik oorweeg is.
Die hof het beklemtoon dat klimaatsverandering nie geïgnoreer kan word wanneer besluite met beduidende omgewingsgevolge geneem word nie.
Artikel 24 van die Grondwet bepaal dat elkeen die reg het op ’n omgewing wat nie skadelik vir hul gesondheid of welsyn is nie. Dit vereis ook dat die omgewing tot voordeel van huidige en toekomstige geslagte beskerm word.
Die hof het benadruk dat omgewingsbeskerming nie bloot as ’n nagedagte ná ekonomiese ontwikkeling hanteer kan word nie.
Die uitspraak het breër betekenis vir regeringsbesluite oor ontwikkelingsprojekte. Wanneer projekte met moontlike omgewingsgevolge oorweeg word, moet die voordele daarvan saam met die moontlike uitwerking op mense en die omgewing in aanmerking geneem word.
Die hof het ook die belangrikheid van behoorlike openbare deelname beklemtoon. Raadpleging met gemeenskappe wat deur ontwikkeling geraak word, kan nie bloot as ’n administratiewe formaliteit hanteer word nie.
Die kulturele, geestelike en bestaansverbintenisse wat gemeenskappe langs die Wildekus met die see het, was ook deel van die oorwegings.
Shell en Impact Africa het volgens die bron reeds sowat R1,1 miljard, oftewel ongeveer $62 miljoen, in die projek belê.
Die hof het egter bevind dat die geld wat reeds bestee is, nie beteken dat grondwetlike regte ondergeskik aan kommersiële belange gestel kan word nie.
Die uitspraak beteken ook nie dat olie- en gaseksplorasie of ander ontwikkelingsprojekte voortaan geheel en al verbied word nie.
Dit beteken eerder dat maatskappye behoorlik met gemeenskappe wat deur sulke projekte geraak kan word, moet konsulteer en dat die vereiste omgewingswetgewing en besluitnemingsprosesse gevolg moet word.
Die hof het ook na internasionale ontwikkelinge in klimaatreg verwys, waaronder die Internasionale Geregshof se klimaatsadvies van 2025.
Volgens die uitspraak moet die Suid-Afrikaanse regering beduidende omgewingskade probeer voorkom, die nodige omsigtigheid aan die dag lê en die voorsienbare gevolge van uitlatings vir huidige en toekomstige geslagte oorweeg.
Die uitspraak skep daarmee ’n belangrike regspresedent vir toekomstige sake oor klimaatsverandering, ontwikkeling, gemeenskapsdeelname en omgewingsregte in Suid-Afrika.
