Meer as 200 jaar nadat ’n potvis (een van die grootse walvisse) die walvisjagskip Essex laat sink het, kry ’n teorie van een van die oorlewendes nou nuwe wetenskaplike steun: die enorme voorkop van ’n potvis kan gebruik om teenstanders met geweldige krag te tref.

Die ramp van 20 November 1820 sou later een van die verhale word wat Herman Melville se beroemde roman Moby-Dick geïnspireer het. Sowat 175 jaar ná die publikasie van die boek werp navorsing en nuwe waarnemings van potvisse wat mekaar met hul koppe stamp verdere lig op wat dié diere tot sulke kragtige botsings in staat stel.

Die moontlike geheim lê juis in die enorme kop van die potvis — dieselfde deel van die dier wat ’n olierige stof bevat waarna walvisjagters destyds gesmag het.

Twee geweldige houe laat die Essex sink

Thomas Nickerson was net 15 jaar oud toe die Essex gesink het.

Vroeër daardie oggend het ’n walvis reeds ’n gat in die kant van sy kleiner walvisboot gestamp. Nickerson en sy metgeselle het vinnig terug na die Essex geroei terwyl water in hul boot gestroom het.

Toe Nickerson later aan die stuur van die Essex was, het hy ’n veel groter walvis reguit op die skip sien afstorm. Hy het Owen Chase, die eerste stuurman, gewaarsku voordat die walvis die skip met geweldige krag getref het.

Volgens Nickerson se weergawe, wat hy 50 jaar later neergeskryf het, is die bemanning deur die botsing van hul voete geslaan.

Die walvis het daarna sowat 270 meter van die skip af weggeswem, skerp omgedraai en teen volle spoed teruggekeer. Met die tweede botsing is die hele boeg ingeslaan.

Die Essex het gesink.

Chase het aangevoer dat die potvis se groot voorkop as ’n wapen kon dien. Dié verklaring is vir ’n groot deel van die volgende twee eeue nie veel aandag deur bioloë gegee nie, maar latere navorsing het nuwe steun aan die moontlikheid verleen.

’n Merkwaardige orgaan in die kop

’n Potvis se kop beslaan ongeveer ’n derde van sy totale liggaamslengte. Die potvis het ook die grootste brein van enige dier op aarde, met ’n massa van tot sowat 9 kg.

Binne die voorkop is ’n groot, vetterige spermaseti-orgaan. Dit bevat ’n olierige stof, spermaseti, wat sy naam gekry het omdat vroeë walvisjagters verkeerdelik gedink het dit was semen.

Die stof was besonder waardevol vir walvisjagters. Die olie was as brandstof gebruik en in produkte soos seep en kerse verwerk.

Sowat 300 000 potvisse is gedurende die 18de en 19de eeu wêreldwyd doodgemaak.

Ten spyte van dié grootskaalse jag is die volle funksie van die potvis se buitengewone kopstruktuur steeds nie volledig verstaan nie.

Ou teorie kry nuwe steun

Dave Carrier, ’n afgetrede bioloog, het in 2002 voorgestel dat die vergrote vetterige struktuur in die potvis se voorkop as ’n soort stormram kan funksioneer wanneer die diere teen mekaar veg.

Volgens Carrier was dit egter nie oorspronklik sy teorie nie.

“Dit was Owen Chase s’n,” het hy gesê.

Carrier meen die ervaring en intuïsie van die destydse walvisjagter was moontlik korrek. Hy het daarop gewys dat mannetjies van ander soogdiere, waaronder takbokke en ramme, ook rambotsings gebruik wanneer hulle teen mekaar meeding.

Meer onlangse waarnemings het verdere steun aan dié moontlikheid gegee.

Alec Burslem, ’n ekofisioloog aan die Universiteit van Hawaii, het potvisse met kameras afgeneem terwyl hulle mekaar met hul koppe stamp. Die gedrag is rondom die Baleariese Eilande en die Asore waargeneem.

Botsings met geweldige krag

Burslem het dié gedrag verskeie kere onder jong potvisse waargeneem.

Die kragtigste botsing wat hy aangeteken het, is deur ’n jong mannetjie veroorsaak wat teen ongeveer 4,5 meter per sekonde op ’n ander walvis afgestorm het.

Die geraamde krag van die botsing was ongeveer 460 kilonewton (kN).

Volgens Burslem kan ’n groot, volgroeide potvis wat teen dieselfde spoed beweeg, ’n geraamde botsingskrag van sowat 1 200 kN lewer. Dit sou volgens die vergelyking in die navorsing voel soos om deur ’n bus getref te word wat teen ongeveer 65 km/h beweeg.

’n Studie uit 2015 het verder daarop gedui dat die struktuur van die potvis se voorkop genoeg beskerming kan bied om die kop vir sulke botsings te gebruik sonder dat die dier noodwendig beseer word.

Drie walvisjagskepe aangeval

Volgens Michael Harrison, hoofkurator van die Nantucket Historical Association, is daar slegs drie bekende gevalle waarin walvisjagskepe deur walvisse aangeval is. In al drie gevalle was die aanvaller ’n potvis.

In 1851 het ’n potvis die Ann Alexander in die Suid-Stille Oseaan aangeval en vernietig. In 1902 het ’n potvis ook die Kathleen, wat naby die Galápagos-eilande gevaar het, vernietig.

Kleiner oop bote wat vanaf die hoofskepe te water gelaat is wanneer ’n walvis opgemerk is, is egter meer gereeld deur walvisse aangeval.

Die ramp wat Moby-Dick help inspireer het

Die verhaal van die Essex het veral bekend geword weens die bemanning se ontbering nadat die skip gesink het.

Twintig mans het die sinkende skip verlaat en in drie klein walvisbote geklim. Hulle was sowat 1 300 myl van land af.

Wat daarna gevolg het, het een van die bekendste oorlewingsverhale in die seevaartgeskiedenis geword en sou later help om Melville se Moby-Dick te inspireer.

Navorsers weet steeds nie hoe gereeld potvisse hul koppe op dié manier in die natuur gebruik nie. Die spermaseti-orgaan en ander strukture in die kop word ook met die diere se klankproduksie verbind en kan dus meer as een funksie hê.

Die nuwe waarnemings wys egter dat potvisse inderdaad hul enorme koppe met geweldige krag teen mekaar kan gebruik — en gee daarmee nuwe steun aan ’n verklaring wat ’n bemanningslid van die Essex reeds meer as twee eeue gelede voorgestel het.