Daar is sekere foto’s en koerantvoorblaaie wat ‘n mens oombliklik terugvoer na ‘n ander era. Nie noodwendig omdat alles beter was nie, maar omdat dit ‘n tyd vasvang toe Suid-Afrika anders gelyk, anders geklink en anders gedink het.
‘n Ou voorblad van Rapport uit die 1970’s is so ‘n voorbeeld. Die opskrif bevat ‘n woord wat vandag ondenkbaar is om in ‘n koerant te publiseer. Destyds het min mense daaroor oog geknip. Vandag sou dieselfde woord tereg groot verontwaardiging ontlok.
Dit herinner ons daaraan hoe ingrypend taal, kultuur en die samelewing oor die afgelope dekades verander het.
Vir baie Afrikaners roep die “goeie ou dae” herinneringe op aan veel meer as net politiek. Dit was ‘n tyd van Saterdae wat om Springbokrugby gedraai het, kinders wat tot sononder kaalvoet buite gespeel het, buurmanne wat mekaar geken het en huise waarvan die voordeure dikwels nie gesluit was nie. Die radio was die gesin se vermaak, die posman het elke dag opgedaag en foto’s is sorgvuldig in albums geplak eerder as op ‘n selfoon gestoor.
Koerante was deel van die daaglikse lewe. Gesinne het soggens om die kombuistafel gesit met Rapport, Beeld, Die Transvaler, Die Burger of Volksblad. Die voorblaaie het die gesprekke van die dag bepaal en sporthelde soos Frik du Preez, Naas Botha en Jan Ellis was huishoudelike name.
Maar dit was ook ‘n tyd waarin die Afrikaanse taal anders gebruik is. Woorde en uitdrukkings wat destyds algemeen in koerante, boeke en alledaagse gesprekke voorgekom het, het met verloop van tyd verdwyn of heeltemal nuwe betekenis gekry.
Een van die bekendste voorbeelde is die “K-woord”. Dit het destyds in sommige koerante, historiese boeke en amptelike dokumente verskyn op ‘n manier wat vandag ondenkbaar sou wees. Met verloop van tyd het die woord egter al hoe sterker as ‘n ernstige rassebelediging beskou geraak. Vandag word dit algemeen as een van die mees aanstootlike rasseskeldwoorde in Suid-Afrika beskou, en die gebruik daarvan kan ernstige regs- en maatskaplike gevolge hê.
Hierdie verandering wys hoe taal saam met ‘n samelewing ontwikkel. Woorde kry nuwe betekenis, gebruike verander en waardes verskuif.
Om na ou koerantuitgawes te kyk, beteken daarom nie noodwendig dat ‘n mens na elke aspek van die verlede verlang nie. Dit bied eerder ‘n venster op ‘n tyd toe Suid-Afrika anders gelyk het – met ander gebruike, ander tegnologie, ander uitdagings en ‘n ander woordeskat.
Miskien is dit juis waarom ou koerante, vergeelde foto’s en swart-en-wit televisieprogramme steeds soveel nostalgie ontlok. Hulle herinner ons aan ‘n wêreld sonder selfone en sosiale media; aan tikmasjiene, telefone met draaiskywe, sesdagkrieket, inry-bioskope, Volkskas, die Suid-Afrikaanse Spoorweë en ‘n tyd toe die hele land Saterdagmiddae voor die radio of televisie saamgetrek het om na rugby te luister of te kyk.
Die verlede was nie volmaak nie, net soos die hede dit nie is nie. Maar dit bly deel van ons geskiedenis – ‘n geskiedenis wat ons beter verstaan wanneer ons dit eerlik bekyk, sonder om dit te romantiseer of te verwerp. Die vergeelde koerantblaaie is meer as papier; dit is tydkapsules wat wys hoe ver Suid-Afrika gekom het en hoe ingrypend die land, sy mense en sy taal oor die jare verander het.