Kunsmatige intelligensie (KI) is besig om bykans elke terrein van die moderne lewe te verander — van hoe ons werk en kommunikeer tot hoe ons kennis versamel en verwerk. Maar kan dit ook die rol van die historikus oorneem en uiteindelik ons begrip van die verlede vervang?
Volgens dr. Pierre Edwards, historikus en navorser, is die antwoord duidelik: nee. Hy het tydens die Erfenisstigting se Moerdyk-gedenklesing beklemtoon dat, hoewel KI indrukwekkende vermoëns het, dit nie die menslike rol in geskiedskrywing kan vervang nie.
KI blink uit daarin om groot hoeveelhede data vinnig te verwerk en patrone raak te sien. Maar geskiedenis is nie net data nie — dit is mense, konteks en betekenis. “Die gevaar lê daarin om te glo dat dit wat digitaal beskikbaar is, die volle verhaal vertel,” het Edwards verduidelik.
’n Groot deel van die geskiedenis bestaan buite die digitale wêreld: persoonlike briewe, familie-argiewe, mondelinge oorlewerings en plaaslike versamelings. Hierdie “onsigbare argief” is dikwels ontoeganklik vir KI en vorm juis die kern van baie gemeenskappe se identiteit — insluitend dié van die Afrikaner.
Selfs waar KI toegang tot bronne het, bly interpretasie ’n struikelblok. ’n Dokument is nie bloot woorde op papier nie; dit dra emosie, bedoeling en omstandighede. Om dit reg te verstaan, vereis vrae soos: Wie het dit geskryf? Waarom? Wat is weggelaat? Hierdie tipe kritiese nadenke is diep menslik en nie maklik deur ’n algoritme nageboots nie.
Edwards het ook gewys hoe KI soms verkeerde of onvolledige antwoorde gee, veral wanneer dit kom by historiese gebeure. In sy eie navorsing het hy KI-antwoorde oor die sogenaamde Kruger-miljoene met werklike bronne vergelyk — en duidelike verskille uitgewys.
Dit beteken nie KI het geen plek in geskiedenis nie. Inteendeel, dit kan ’n waardevolle hulpmiddel wees om digitale argiewe te deursoek en navorsing te versnel. Maar sonder die leiding van historici, argivarisse en erfenisinstellings, kan belangrike dele van die verlede verlore gaan of verkeerd vertolk word.
Nog ’n uitdaging is dat baie historiese materiaal nog nie gedigitaliseer is nie en deur verval, swak instandhouding of selfs diefstal bedreig word. Sonder doelbewuste bewaring kan hierdie bronne eenvoudig verdwyn — lank voordat enige KI dit ooit kan “leer”.
Die slotsom is dus duidelik: KI kan help om ons geskiedenis beter te ontsluit, maar dit kan dit nie vervang nie. Solank die verlede in mense se herinneringe, stories en ongepubliseerde bronne leef, sal die historikus onmisbaar bly — as vertolker, bewaarder en beskermer van die waarheid.
