Die onlangse skuldigbevinding van ’n boer ná die dood van ’n luiperd in ’n vanghok op ’n plaas naby Uniondale het die debat oor roofdierbestuur, dierewelsyn en boere se verantwoordelikheid teenoor beskermde spesies weer laat opvlam.
André Barnard van die plaas Toorwater is in die streekhof op George op ses aanklagte ingevolge die Wes-Kaapse Ordonnansie op Natuurbewaring en die Wet op Dierebeskerming (Wet 71 van 1962) skuldig bevind. Vonnis sal op 20 Augustus opgelê word.
Die saak spruit voort uit die dood van ’n luiperd wat in Augustus 2020 in ’n vanghok op die plaas gevang is. Die hof het bevind dat die dier dae lank in die hok aangehou is en uiteindelik weens ontwatering gevrek het.
Volgens dr. Bool Smuts van die Landmark-stigting is skuldigbevindings van dié aard skaars in Suid-Afrika, ondanks die feit dat onwettige vervolging van roofdiere volgens bewaringsorganisasies waarskynlik meer algemeen voorkom as wat amptelike statistieke aandui.
“Daar is dekades lank in bewaringskringe gepraat van ’n ‘shoot, shovel and shut up’-kultuur waar roofdiere onwettig doodgemaak word sonder dat dit aangemeld word,” sê Smuts.
Hy meen die belangrikste betekenis van die saak lê nie net in die lot van een luiperd nie, maar in wat dit verklap oor die veranderende verhouding tussen boerdery en natuurbewaring.
Die Landmark-stigting is ’n niewinsgewende organisasie wat hom beywer vir die bewaring van luiperds en die vermindering van konflik tussen roofdiere en landbou.
’n Veranderende benadering
Smuts sê baie van die spanning rondom roofdiere kan teruggevoer word na ’n tyd toe karnivore amptelik as “ongediertes” geklassifiseer is.
“Vir ’n groot deel van Suid-Afrika se landbougeskiedenis is karnivore deur staatsbeleid as ongediertes geklassifiseer. Die uitwissing daarvan is aangemoedig deur belonings, gif, strikke en staatsondersteunde roofdierbeheerprogramme wat simpatiek was teenoor uitwissing.”
Hoewel dié beleid lankal afgeskaf is en die wetgewing sedert die aanbreek van die grondwetlike bedeling aansienlik verander het, glo hy dat sekere houdings steeds voortleef.
“Die probleem vandag is nie noodwendig ’n gebrek aan inligting nie. Inligting oor roofdierbestuur, dierewelsyn en wetlike vereistes is wyd beskikbaar. Die probleem is dat sommige mense steeds roofdiere deur ’n lens van uitwissing, eerder as saamleef, beskou.”
Volgens hom is beskermde wild nie privaat eiendom waaroor grondeienaars na eie goeddunke kan beskik nie.
“Biodiversiteit is ’n openbare hulpbron wat namens huidige en toekomstige geslagte bewaar word.”
Boerdery en bewaring kan saamwerk
Smuts en sy kollega, dr. Jeannine McManus, beklemtoon dat die Uniondale-saak nie verteenwoordigend van die landbousektor as geheel is nie.
McManus sê die organisasie werk reeds byna twee dekades saam met boere regoor Suid-Afrika om konflik tussen roofdiere en veeproduksie te verminder.
“Daar is talle voorbeelde van produsente wat suksesvol boer en steeds winsgewende bedrywighede handhaaf, terwyl hulle verdraagsaam teenoor roofdiere op hul grond bly.”
Volgens haar het die gesprek oor die jare verskuif van roofdierbeheer na beter veebestuur.
“Veebestuurspraktyke is die belangrikste faktor om die verlies aan roofdiere te verminder.”
Beproefde stappe wat werk
McManus sê daar bestaan vandag ’n wye reeks nie-dodelike hulpmiddels wat verliese betekenisvol kan beperk.
Dit sluit onder meer in:
- Geëlektrifiseerde kampe vir kwesbare diere.
- Flikkerligte, klank- en reukafweermiddels.
- Wapperstelsels, waar vlae aan drade roofdiere afskrik.
- Veewagters tydens lam- en kalfseisoene.
- Beskermingsdiere soos donkies en alpakkas.
Sy sê hoewel sommige van hierdie tegnieke eeue oud is, word dit toenemend aangepas en gemoderniseer vir moderne boerderystelsels.
“Die resultate is dikwels gunstig vir beide boere en biodiversiteit.”
Waarom uitwissing dikwels misluk
Smuts en McManus waarsku dat grootskaalse vervolging van roofdiere dikwels nie die gewenste uitwerking het nie.
Volgens McManus maak gif, ysterkloue en ander onoordeelkundige metodes gereeld ander diere as die teikenspesie dood en kan dit natuurlike prooibevolkings benadeel.
Wanneer natuurlike prooi afneem, kan vee ironies genoeg selfs meer kwesbaar raak vir roofdiere.
Die Landmark-stigting se ervaring ondersteun dié standpunt. Van die 78 luiperds wat die organisasie uit vanghokke of ander lokvalle gered en van GPS-halsbande voorsien het, het slegs sewe later werklik probleme met veeverliese veroorsaak.
“In die oorgrote meerderheid van die gevalle het die diere steeds natuurlike prooi verkies,” sê McManus.
Wat gebeur wanneer ’n luiperd gevang word?
Volgens McManus werk die organisasie gereeld saam met boere wat luiperds op hul plase vang.
Waar permitte en ooreenkomste dit toelaat, word die dier verdoof, van ’n halsband voorsien en weer op die plaas vrygelaat. In sommige gevalle word boere ook vergoed indien bevestigde verliese voorkom.
Hierdie benadering stel navorsers in staat om vas te stel of ’n spesifieke luiperd werklik verantwoordelik is vir verliese voordat drastiese bestuursbesluite geneem word.
Slegs wanneer ’n dier herhaaldelik probleme veroorsaak, word ander bestuursopsies oorweeg.
Vir Smuts lê die grootste betekenis van die Uniondale-saak daarin dat dit wys hoe Suid-Afrika stadig maar seker wegbeweeg van ’n uitwissingsbenadering na ’n saamleefbenadering.
“Die wet het verander. Bewaringswetenskap het verander. Openbare verwagtinge oor dierewelsyn het verander.”
Volgens hom is die uitdaging nie meer om wetgewing te verander nie, maar om te verseker dat praktyke en houdings by die moderne werklikheid aanpas.
“Die wet sal uiteindelik diegene hanteer wat weier.”
