~Hierdie artikel is deur Gawie Snyman en is geplaas op: Die Boerperd: ’n kameraad in die stryd om oorlewing – Bepeins
Daar is bande wat in swaarkry gesmee word en wat geen geskiedenisboek ooit volledig kan vasvang nie. Tussen die Afrikanervolk en die perd wat hulle oor die landskap van Suider-Afrika gedra het, bestaan daar so ’n band – stil, standvastig en gesmee in dieselfde vuur van aanpassing, verlies en vasberadenheid. Die Boerperd is nie bloot ’n perderas nie. Dit is ’n lewende metgesel in ’n lang verhaal van oorlewing. Die geskiedenis van die perd en dié van die mense wat hom geteel, gery en van hom afhanklik was, is so nou verweef dat ’n mens nie die een eerlik kan vertel sonder die ander nie.
Die eerste perde kom na die Kaap
In 1652, toe Jan van Riebeeck ’n verversingspos aan die Kaap gevestig het, het nóg die setlaars nóg die land perde geken. Die eerste perde het die daaropvolgende jaar van Java af aangekom. Hulle was geharde perde van die Arabiese en Barb-tipe, moontlik met nog ouer Mongoolse invloede wat deur handelsroetes uit die Ooste oorgedra is. ’n Skipbreuk met perde aan boord, wat land toe geswem het, het later ook Persiese Arabierbloed tot die perdebevolking bygevoeg. Hierdie vroeë perde was klein volgens Europese standaarde en was nie aangepas by die nuwe vasteland nie. Hulle het dieselfde uitdaging as die mense wat hulle ontvang het, in die gesig gestaar: leer om in hierdie land te leef, of gaan dood. Suid van die Sahara was daar geen inheemse perde nie. Oorlewing het aanpassing vereis.
Aangepas en gevorm in Afrika
Oor etlike geslagte heen het die Kaapse Perd ontstaan. Natuurlike seleksie onder Afrika-toestande – yl weiding, intense hitte, klipperige terrein en die dodelike seisoene van perdesiekte – het die swak diere uitgedun. Slegs dié wat met min kos kon oorleef, ná harde werk kon herstel en hul balans op onsekere terrein kon behou, het oorgebly. Die setlaars self was besig om ’n soortgelyke verandering te ondergaan. Nederlandse, Duitse en Franse Hugenote-bloed het vermeng en onder dieselfde son en skaarsheid sterker geword. Teen die tyd dat die binneland hulle begin roep het, het beide mens en perd begin om aan Afrika te behoort eerder as om dit bloot te bewoon.
Toe die trekboere verder begin trek en die Groot Trek in die 1830’s gesinne noord- en ooswaarts beweeg het, het die perde saamgegaan. Hulle was teen daardie tyd nie meer bloot Kaapse Perde nie. In die oop ruimtes van die Vrystaat, Hoëveld en die Bosveld langs die riviere het hulle Boerperde geword – geharde en vasvoetige metgeselle wat grootliks deur self te wei kon leef en steeds ’n ruiter vir lang dae kon dra.
Terselfdertyd het van dieselfde Kaapse perde deur handel en konflik hul weg na die bergkoninkryk van Basoetoland gevind. Daar, onder nog strawwer omstandighede – steil hellings, dun lug, ysige winters en yl berggras – het die Basoetoponie sy eie vorm aangeneem. Hy was kleiner, stewiger en byna ongelooflik vas op sy voete en het ’n spesialis vir bergterrein geword.
Die Boerperd en die Basoetoe-ponie was dus familie – albei kinders van die Kaapse Perd – maar hulle is op verskillende maniere gevorm deur die besondere eise van die gebiede waarin hulle moes dien. Die Boerperd het ontwikkel as ’n veelsydige perd vir die vlaktes en plase, terwyl die Basoetoe-ponie die suiwer uitdrukking van oorlewing in die berge geword het.
Die fisieke eienskappe van die Boerperd dra vandag nog hierdie erfenis. Hy is gewoonlik tussen veertien en vyftien-en-’n-half hand hoog, hoewel sommige groter word. Hy is kompak maar sterk, met goeie, skoon beenstruktuur, harde en gesonde hoewe en ’n gebalanseerde liggaamsbou wat eerder van werk as van vertoon getuig.
Sy temperament is moontlik sy grootste gawe. Hy is rustig maar oplettend, intelligent, gewillig en baie mensgerig. Hy vorm maklik ’n band met mense en behou daardie band. Gehardheid is nie bloot ’n bykomende eienskap nie; dit is die grondslag van die ras – die vermoë om ’n lang dag se werk met beperkte voer te verrig, daarna te herstel en onder druk kalm te bly.
Die Basoetoe-ponie deel hierdie eienskappe, maar in ’n selfs sterker vorm: ’n kleiner liggaamsbou, nog groter behendigheid in bergterrein en dieselfde hardnekkige wil om te volhard. Waar die Boerperd as ’n veelsydige vlakte- en plaasperd ontwikkel het, het die Basoetoe-ponie die volmaakte uitdrukking van oorlewing in die berge geword.
Lotsverbonde
Die lewe aan die grens het presies hierdie eienskappe vereis. ’n Gesin wat met waens, beeste en kinders getrek het, het ’n perd nodig gehad wat nie sou ingee wanneer die volgende water onbekend was of wanneer die volgende hoogte gevaar kon verberg nie. Tydens die Groot Trek het die perde verkenners, boodskappers en die hoop op ’n vryer lewe gedra. Hulle was nie ’n luukse nie. Hulle was vennote in die besluit om ruimte en selfbeskikking te soek buite die bereik van ’n verafgeleë owerheid.
Hierdie vennootskap is die ergste tydens die oorloë getoets. In die Eerste Vryheidsoorlog van 1880-1881 en, nog veel meer, in die Tweede Vryheidsoorlog van 1899-1902, het die Boerperd ’n kameraad in die stryd geword.
Die burgers het op hul eie perde gery – dikwels meer as een perd per man. Hierdie was diere wat meesal op dieselfde plase grootgeword het en gewoond was aan dieselfde ritme van seisoene en werk. Die kommando’s kon beweeglikheid handhaaf wat die Britse kolonnes gesukkel het om te ewenaar. ’n Boer kon vinnig ry, afklim, veg en dan weer verdwyn omdat sy perd die land net so goed soos hyself verstaan het.
Die agterryers – swart en bruin helpers wat na die perde omgesien het – was deel van hierdie hegte stelsel van wedersydse afhanklikheid.
Die perde wat die Britte saamgebring het, vertel ’n ander verhaal. Groter kavallerie perde uit Brittanje en Ierland, Australiese Walers, Argentynse perde, Amerikaanse perde en ander perde het in hulle honderde duisende aangekom. Baie van hulle was uitstekende diere in hul eie omgewings. Op die Suid-Afrikaanse veld moes hulle egter hitte, yl weiding, lang seereise sonder behoorlike herstel, perdesiekte en die meedoënlose eise van ’n oorlog veldtog die hoof bied.
Britse perde is dikwels oorlaai, onvoldoende gerus en deur ruiters bestuur wat self nog besig was om die land te leer ken. Die gemiddelde bruikbare leeftyd van ’n Britse oorlogsperd nadat hy in Suid-Afrika aangekom het, is eerder in weke as in jare gemeet. Ramings plaas die Britse perdverliese op ver meer as driehonderdduisend.
Die Boerperde het ook swaar gely – in gevegte, weens uitputting en weens siektes – maar hulle aanpassing by die Suid-Afrikaanse omgewing het die kommando’s ’n belangrike voordeel in beweeglikheid gegee, ten minste solank as wat die perde dit kon volhou.
Daardie voordeel is doelbewus aangeval. Tydens die verskroeideaardebeleid het die Britte nie net plase en oeste verbrand nie; hulle het ook teel merries, vullens en oortollige perde doodgeskiet om die kommando’s van nuwe perde te ontneem. Die beleid het verstaan wat die Boere nog altyd geweet het: sonder die perd is die berede burger vasgepen.
Teen die einde van die oorlog het die ou tipe Boerperd op die rand van uitwissing gestaan. Suiwer kuddes is versprei of vernietig. Kruisteling met ingevoerde perde het dit wat oorgebly het, verder verdun. Dieselfde mense wat hul huise, vee en familielede verloor het, moes nou ook die stille uitwissing van die dier in die gesig staar wat hulle deur elke vorige beproewing gedra het.
Na die oorlog
Tog het die wil om te bewaar nie gesterf nie.
In die dekades ná die oorlog het verspreide families en toegewyde telers begin met die stadige proses van herstel. Die Kaapse Boerperd Telersgenootskap is in 1948 gestig. In 1973 is die Boerperd Genootskap van Suid-Afrika by Memel gestig en dit het later die SA Boerperd-vereniging geword. Streng standaarde is opgestel, oorblywende bloedlyne geïdentifiseer – onder andere Cloete, Hancke en Steenkamp – en ’n geslote stamboek het uiteindelik gehelp om die genepoel te beskerm.
Terselfdertyd het die Departement van Landbou in 1951–1952 ’n projek by die Nooitgedacht-navorsingstasie naby Ermelo begin. Die doel was tweeledig: om die bedreigde Basoetoe-ponie te red en om vanuit hierdie grondslag ’n geharde Suid-Afrikaanse werk- en ryperd te ontwikkel.
Die resultaat was die Nooitgedacht-ras. Hierdie perd dra die berggehardheid van die Basoetoe-ponie oor in ’n effens groter en veelsydige vorm. Dit behou die mensgerigtheid, sterk hoewe en vermoë om met min versorging klaar te kom wat die oorspronklike ponie so merkwaardig gemaak het.
Vandag staan die SA Boerperd as ’n erkende inheemse ras, wat deur ’n aktiewe vereniging in stand gehou word. Die vereniging hou steeds inspeksies en kampioenskappe en doen noukeurige seleksie. Die getalle is beskeie in vergelyking met internasionale sportperdrasse, maar die bevolking is lewensvatbaar.
Telers waardeer steeds dieselfde eienskappe wat hul voorouers deurgedra het: gehardheid, goeie temperament, uithouvermoë en ’n stille gewilligheid om te dien. Die perd word gebruik vir plaaswerk, uithouritte, veldritte, skoue en as ’n betroubare metgesel.
Getroue kamerade
In wese bly hy wat hy nog altyd was – ’n vennoot wat gevorm is deur dieselfde land en geskiedenis wat die mense gevorm het wat hom ry.
Die verhaal is nie een van ononderbroke oorwinning nie. Dit is ’n verhaal van gedeelde gebrek, gedeelde gevaar, gedeelde verlies en ’n gedeelde weiering om te verdwyn.
Die Afrikanervolk is gevorm deur die noodsaak om by Afrika aan te pas; die Boerperd is deur dieselfde noodsaak gevorm, onder die hande en deur die keuses van daardie mense. Elkeen het die ander meer bekwaam gemaak om te volhard.
In die oorloë het die perd die hoop op onafhanklikheid gedra; in die lang herstel ná die nederlaag het die mense die hoop op die perd se voortbestaan gedra.
Miskien is dit gepas dat ’n standbeeld van hierdie merkwaardige dier eendag in Orania kan staan. Nie bloot as ’n monument vir nostalgie nie, maar as ’n stille erkenning van ’n vennootskap wat ’n volk gehelp het om deur eeue van druk steeds homself te bly.
Die Boerperd vra nie vir grootheid nie. Hy vra slegs om onthou te word soos hy geleef het – standvastig, gehard en getrou in die lang stryd om oorlewing wat beide perd en ruiter as hul tuiste leer ken het.
Uiteindelik bly die band eenvoudig.
’n Volk wat geleer het om met beperkte middele te leef, het ’n perd gevind wat min gevra en baie gegee het. Saam het hulle riviere oorgesteek, rante uitgeklim, groter getalle in die gesig gestaar en steeds maniere gevind om voort te gaan.
Dit is die dieper betekenis van die Boerperd.
Dit is nie bloot ’n ras wat bewaar is nie. Dit is ’n kameraad wie se verhaal steeds langs die mense loop wat weier om te vergeet hoe oorlewing bereik word – een versigtige, vasberade tree op ’n slag.
~Hierdie artikel is deur Gawie Snyman en is geplaas op: Die Boerperd: ’n kameraad in die stryd om oorlewing – Bepeins
