Suid-Afrikaanse motoriste kan volgende maand skerp brandstofprysverhogings verwag indien die huidige marktoestande voortduur, aangesien die groeiende gaping tussen pomppryse en werklike koste toenemende druk op die stelsel plaas.
Volgens onlangse data word brandstof tans ver onder die werklike invoerkoste verkoop, met onderverhalings wat deur April aanhou opbou.
Teen 10 April is die beraamde onderverhaling vir 95-oktaan petrol R3,38 per liter, terwyl dit vir groothandel-diesel op R10,15 per liter staan.
Tensy internasionale oliepryse daal of die rand versterk, sal hierdie verliese in die volgende maandelikse prysaanpassing verhaal moet word.
Teen huidige vlakke kan die prys van groothandel-diesel in Gauteng tot bo R36 per liter styg. Indien die regering nie die R3 per liter brandstofheffingverligting verleng nie, kan pryse selfs naby R40 per liter beweeg.
Die prys van 95-oktaan petrol in Gauteng kan tot R26,74 per liter styg, of selfs R29,74 indien die heffing weer ingestel word.
Hierdie vooruitsig volg op reeds beduidende verhogings in April, wat slegs gedeeltelik deur die heffingverligting versag is.
Die vooruitsigte vir Mei lyk veral somber nadat die tydelike skietstilstand tussen die VSA en Iran ná onlangse gesprekke in duie gestort het. Dit het verdere onsekerheid in die oliemark veroorsaak, met oliepryse wat rondom $100 per vat bly, terwyl die rand teen ongeveer R16,40 teenoor die dollar verhandel.
In Suid-Afrika word hierdie druk weerspieël in die Basiese Brandstofprys (BFP), wat die koste aandui om brandstof in te voer. Die belangrikste drywers hiervan is internasionale brandstofpryse en die wisselkoers.
Plaaslike brandstofpryse word egter slegs een keer per maand aangepas en hou dus nie altyd tred met skielike veranderinge nie. Dit beteken invoerders moet intussen die verskil dra.
Hoewel dié stelsel verbruikers teen skielike skokke beskerm, beteken dit ook dat verhogings later en dikwels meer skerp deurwerk.
Vir verskaffers is die impak onmiddellik. Onderverhalings plaas druk op kontantvloei, veral aangesien invoerkoste toeneem weens ontwrigte skeepsroetes, langer vervoertye en hoër versekeringkoste as gevolg van spanning in die Midde-Ooste.
Die druk begin reeds sigbaar word in die mark, met sommige verskaffers wat tydelike bybetalings vir sekere kliënte ingestel het waar pryse nie streng gereguleer word nie.
Bedryfsorganisasies waarsku intussen teen ’n ernstige onderverhalingsituasie wat spruit uit die wanbalans tussen internasionale pryse en plaaslike regulasies. Samesprekings met die regering is tans aan die gang.
Die ekonoom Dawie Roodt meen ’n noemenswaardige brandstofprysverhoging in Mei is bykans onafwendbaar.
Hy sê dit is onwaarskynlik dat oliepryse op kort termyn onder $90 per vat sal daal of dat die rand merkbaar sal versterk, wat beteken dat aansienlike verhogings waarskynlik is.
Volgens Roodt neem dit tot twee jaar vir die volle impak van prysstygings om deur die ekonomie te werk. Selfs wanneer pryse later daal, neem dit tyd voordat verligting werklik gevoel word.
Hy meen ook dat die regering se R3 per liter brandstofheffingverligting die mark versteur en die natuurlike aanpassing van pryse belemmer.
Dit is nog nie duidelik of dié verligting na April verleng sal word nie.
Intussen is daar oproepe, veral uit die landbousektor, dat brandstofpryse meer gereeld aangepas moet word om skommelinge te demp en kunsmatige tekorte te voorkom.
Die bedryf bly in gesprek met die regering oor moontlike aanpassings, insluitend meer gereelde prysveranderings, maar verdere verligting bly onseker en onder oorweging.
